Diversidad étnica y jerarquías informales en prisión

Autores/as

DOI:

https://doi.org/10.22325/fes/res.2026.292

Palabras clave:

jerarquías en prisión, jerarquías étnicas, diversidad étnica, trabajo etnográfico en prisión, centros penitenciarios

Resumen

La literatura internacional indica que en numerosos entornos penitenciarios occidentales el incremento de la diversidad étnica ha segmentado las jerarquías informales de los internos. Estas jerarquías contribuyen al control de la violencia y canalizan la autoridad de los funcionarios hacia abajo y la información sobre los reclusos hacia arriba. Sin embargo, los grados de estructuración de estas jerarquías étnicas varían marcadamente entre países y centros. A partir de un trabajo etnográfico en la prisión de Ponent (Lleida) entre 2021 y 2024, con más de 100 visitas y entrevistas a 10 internos veteranos, tres funcionarios de vigilancia y dos profesionales de tratamiento, este artículo examina si esta segmentación se está produciendo en Catalunya. Los hallazgos muestran que las jerarquías tradicionales, anteriormente unificadas bajo los "kíes", se han fragmentado en múltiples jerarquías étnicas con grados variables de estructuración. Algunos grupos (albaneses) presentan liderazgos identificables y resolución autónoma de conflictos; otros (magrebíes) están más atomizados y requieren intervención institucional frecuente. Este patrón de segmentación parcial y heterogénea se asemeja más al modelo europeo occidental que a las prison gangs racializadas estadounidenses, aportando evidencia del caso español a un debate internacional sobre diversidad étnica y orden carcelario.

Citas

Aliverti, A., Carvalho, H., Chamberlen, A., y Sozzo, M. (2021). Decolonizing the Criminal Question. Punishment & Society, 23(3), 297-316. https://doi.org/10.1177/14624745211020585

Almeida Herrero, C., y Carretero Trigo, M. (2019). Extranjeros en prisión. El papel de la expulsión. Revista Crítica Penal y Poder, (18), 94-102. https://revistes.ub.edu/index.php/CriticaPenalPoder/article/view/30415

Arroyo-Cobo, J. M. (2015). Manifestaciones subculturales de la autolesión en el medio penitenciario. Revista Española de Sanidad Penitenciaria, 17(3), 90-91. https://www.sanipe.es/OJS/index.php/RESP/article/view/391/893

Association for the Prevention of Torture (2024). Inter-Detainee Violence. Association for the Prevention of Torture. https://www.apt.ch/knowledge-hub/dfd/inter-detainee-violence

Berciano Jiménez, D. (2025) Factores que influyen en la reinserción social de los presos: perspectivas de los internos del Centro Penitenciario de Ponent. [Tesis doctoral, Universidad Complutense de Madrid].

Bloch, S., y Olivares-Pelayo, E. A. (2021). Carceral Geographies from Inside Prison Gates. Antipode, 53(5), 1319-1338. https://doi.org/10.1111/anti.12727

Campos Hellín, R. (2019). La reinserción social de los infractores extranjeros en el código penal. [Tesis doctoral, Universidad de Málaga]. Repositorio Institucional de la Universidad de Málaga. https://riuma.uma.es/xmlui/handle/10630/19282

Capdevila Capdevila, M. y Ferrer Puig, M. (2012) Extranjeros en los centros penitenciarios catalanes y sus trayectorias de vida. Boletín Criminológico, (18), 1-9. https://doi.org/10.24310/Boletin-criminologico.2012.v18i0.8039

Conti, B. (2024). Presque rien. Ethnographie carcérale des inégalités, des injustices et de la radicalisation. Éditions du Croquant.

Crewe, B. (2012). The Prisoner Society: Power, Adaptation and Social Life in an English Prison. Oxford University Press.

Davis, A. Y., y Shaylor, C. (2020). Race, Gender, and the Prison Industrial Complex. Meridians: feminism, race, transnationalism, 19(S1), 87-111. https://doi.org/10.1215/15366936-8565858

De Marcos Madruga, F. (2010). Una aproximación al tratamiento penitenciario de los extranjeros en prisión. Diario la ley, 7410. https://tinyurl.com/2fftcx3e

Departament de Justícia i Qualitat Democràtica (2025). Serveis penitenciaris. Dades estadístiques. Generalitat de Catalunya. https://justicia.gencat.cat/ca/departament/Estadistiques/serveis_penitenciaris

Fassin, D. (2016). Prison Worlds. Polity Press.

García España, E. (2018). El arraigo de presos extranjeros. Migraciones, (44), 119-144. https://doi.org/10.14422/mig.i44.y2018.005

Gordaliza Fernández, A. M. (2005). Inmigración, juventud y prisión. Revista de Estudios de Juventud, 69(4), 62-74. https://www.injuve.es/eu/observatorio/economia-consumo-y-estilos-de-vida/no-69-jovenes-y-prision

Güerri, C., y Alarcón, P. (2021). Calidad de vida de los migrantes presos. Política Criminal, 16 (31), 83-114. https://doi.org/10.4067/S0718-33992021000100083

Güerri, C., Martí, M., y Pedrosa, A. (2021). Abriendo ventanas virtuales en los muros de la prisión. Revista de Internet, Derecho y Política, (32), 1-16. https://doi.org/10.7238/idp.v0i32.375209

Goodman, P. (2008). ‘It’s just black, white, or Hispanic’. Law and Society Review, 42(4), 735-770. https://doi.org/10.1111/j.1540-5893.2008.00357.x

Haller, M. B., y Kolind, T. (2018). Space and ethnic identification in a Danish prison. Punishment and Society, 20(5), 580-598. https://doi.org/10.1177/1462474517722541

Huhta, H. (2024). Ethnicity, Race and the Prisoner Community. Palgrave Macmillan.

Infante, A. A., Morse, S. J., Fahmy, C., y Wright, K. A. (2023). Racial Politics in the Contemporary Prison Society. Criminal Justice and Behavior, 50(4), 600-623. https://doi.org/10.1177/00938548221143528

Institut d’Estadística de Catalunya (2025). Població penitenciària. Per nacionalitat i àrees geogràfiques de procedència. Generalitat de Catalunya. https://www.idescat.cat/pub/?id=prec

Irwin, J. (1987). The Felon. University of California Press.

Jacobs, J. B. (1977). Stateville. University of Chicago Press.

Jewkes, Y. (2017). Men behind bars: “Doing” Masculinity as an Adaptation to Imprisonment. Crime, Criminal Justice and Masculinities, 8(1), 381-400. https://doi.org/10.1177/1097184X03257452

Kreager, D. A., Young, J. T. N., Haynie, D. L., Bouchard, M., Schaefer, D. R., y Zajac, G. (2017). Where “Old Heads” Prevail: Inmate Hierarchy in a Men’s Prison Unit. American Sociological Review, 82(4), 685-718. https://doi.org/10.1177/0003122417710462

López Melero, M. y Caballero Casas, J. (2020). Conductas violentas y radicales en centros penitenciarios. Derecho y Cambio Social, (59), 512-537. https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=7219665

Michalski, J. H. (2015). Status Hierarchies and Hegemonic Masculinity. The British Journal of Criminology, 57(1), 40-60. https://doi.org/10.1093/bjc/azv098

Negredo López, L., y Pérez Ramírez, M. (2019). Intervención y tratamiento de delincuentes en prisión y medidas alternativas. Síntesis.

Noll, D. (2012). Building a new identity. University of Miami Law Review, 66(3), 847-878. https://tinyurl.com/yr5h9kew

Peña Martínez, J. (2019). De la sociedad disciplinaria a la sociedad de control. [Tesis doctoral, Universidad Complutense de Madrid]. Universidad Complutense de Madrid. https://eprints.ucm.es/id/eprint/58042/1/T41507.pdf

Phillips, C. (2012a). The Multicultural Prison: Ethnicity, Masculinity, and Social Relations among Prisoners. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199697229.003.0001

Phillips, C. (2012b) ‘It ain’t nothing like America with the Bloods and the Crips’. Punishment & Society, 14(1), 51-68. http://doi.org/10.1177/1462474511424683

Richmond, L. P., y Johnson, C. W. (2009). “It’s a Race War”: Race and Leisure Experiences in California State Prison. Journal of Leisure Research, 41(4), 565-580. https://doi.org/10.1080/00222216.2009.11950191

Rodríguez Candela, J. L. (1998). La expulsión del extranjero en el nuevo Código Penal. Jueces para la democracia, (33), 59-70. https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=174764

Sales Campos, A. (2018). Las condiciones de vida de los internos extranjeros en el Centro Penitenciario Lledoners. [Tesis doctoral, Universitat Pompeu Fabra]. Universitat Pompeu Fabra. https://www.tesisenred.net/handle/10803/664018#page=1

Sánchez Yllera, I. (1990). Extranjeros en prisión: doble condena. Jueces para la democracia, (10), 65-70. https://dialnet.unirioja.es/ejemplar/182814

Santacruz Iglesias, C. (2014). Análisis crítico de los derechos de los extranjeros privados de libertad en España. Revista Castellano-Manchega de Ciencias Sociales, (17), 109-125. https://doi.org/10.20932/barataria.v0i17.59

Secretaría General de Instituciones Penitenciarias (2025). Datos estadísticos de la población reclusa. Ministerio del Interior. https://www.institucionpenitenciaria.es/es/web/home/fondo-documental

Skarbek, D. (2014). The social order of the underworld. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199328499.001.0001

Skarbek, D. (2020). The Puzzle of Prison Order. Oxford University Press.

Solar Calvo, P., y Lacal Cuenca, P. (2020). Lo que el Covid 19 ha venido a enseñarnos. Revista General de Derecho Penal, (33), 1-21. https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=7533904

Sozzo, M. (2025). El auge de los esquemas de gobierno de los presos en las prisiones latinoamericanas. Latin American Law Review, 14, 1-25. https://doi.org/10.29263/lar14.2025.01

Sykes, G. M. (1971). The Society of Captives. Princeton University Press.

Tetrault, J. E., Bucerius, S. M. y Haggerty, K. D. (2019). Multiculturalism Under Confinement. Sociology, 54(3), 534-555. https://doi.org/10.1177/0038038519882311

Viedma Rojas, A. (2015). Imágenes fronterizas: cárceles y educación entre rejas. En El cine carcelario (pp. 187-206). Tirant lo Blanch.

Wacquant, L. (2001). Deadly Symbiosis: When Ghetto and Prison Meet and Mesh. Punishment & Society, 3(1), 95-133. https://doi.org/10.1177/14624740122228276

Yagunov, D. (2024). Informal Hierarchies in Modern Prisons. Evropsky Politicky a Pravni Diskurz, 11(3), 24-42. https://doi.org/10.46340/eppd.2024.11.3.3

Publicado

2026-01-13

Cómo citar

Berciano, D., & Álvarez-Miranda, B. (2026). Diversidad étnica y jerarquías informales en prisión. Revista Española De Sociología, 35(1), a292. https://doi.org/10.22325/fes/res.2026.292

Artículos similares

1 2 3 > >> 

También puede Iniciar una búsqueda de similitud avanzada para este artículo.