Análisis multinivel de las agendas territoriales sobre migraciones y desarrollo en regiones periferizadas de España: ¿qué sucede ante un rural más diverso?

Autores/as

DOI:

https://doi.org/10.22325/fes/res.2026.286

Palabras clave:

desarrollo rural, reto demográfico, política migratoria, integración, retorno

Resumen

Los puntos de intersección entre la gobernanza migratoria y las estrategias de desarrollo rural en España han adquirido una atención creciente en un contexto europeo que vincula la revitalización territorial con la gestión de las migraciones y la diversidad. Partiendo de este marco, el artículo examina las implicaciones de estas agendas para las políticas públicas y la gobernanza multinivel. A partir de un análisis del marco regulatorio estatal y de las estrategias autonómicas de Galicia, Castilla y León, Castilla-La Mancha y Aragón, se indaga en las orientaciones que adoptan las distintas escalas institucionales, así como en las fricciones, carencias y desafíos que emergen en su implementación. Mediante una metodología cualitativa y el estudio de diversos municipios, se abordan las dificultades de la acción local en materia de inmigración y desarrollo. El análisis permite valorar cómo se configura el enfoque de la migración desde la perspectiva del desarrollo rural y sugiere la necesidad de avanzar hacia esquemas de gobernanza más inclusivos y participativos, capaces de integrar actores diversos y fortalecer la articulación entre escalas administrativas.

Biografía del autor/a

Keina Espiñeira, Universidade da Coruña

Departamento de Socioloxía e Ciencias da Comunicación, Universidade da Coruña, España.

Belén Fernández-Suárez, Universidade da Coruña

Departamento de Socioloxía e Ciencias da Comunicación, Universidade da Coruña, España.

Citas

Adam, I., y Caponio, T. (2018). Research on the multi-level governance of migration and migrant integration. Reversed pyramids. En A. Weinar, S. Bonjour, y L. Zhyznomirska (Eds.), The Routledge Handbook of the Politics of Migration in Europe (pp. 26-37). Routledge.

Bayona‐i‐Carrasco, J., y Gil‐Alonso, F. (2013). Is Foreign Immigration the Solution to Rural Depopulation? The Case of Catalonia (1996–2009). Sociologia Ruralis, 53(1), 26-51. https://doi.org/10.1111/j.1467-9523.2012.00577.x

Bazurli, R., Caponio, T., y de Graauw, E. (2022). Between a rock and a hard place: mayors, migration challenges and multilevel political dynamics, Territory, Politics, Governance, 10(3), 297-305. https://doi.org/10.1080/21622671.2022.2046633

Bock, B. B. (2015). Gender mainstreaming and rural development policy: The trivialisation of rural gender issues. Gender, Place & Culture, 22(5), 731-745. https://doi.org/10.1080/0966369X.2013.879105

Bontje, M., y Musterd, S. (2012). Understanding shrinkage in European regions. Built Environment, 38(2), 153-161. https://doi.org/10.2148/benv.38.2.153

Camarero, L., y Sampedro, R. (2019). Transnational rurality and depopulation: Recession and settle down in rural Castilla y León. Economía Agraria y Recursos Naturales, 19(1), 59-82. https://doi.org/10.7201/earn.2019.01.04

Caponio, T., Donatiello, D., y Ponzo, I. (2021). Relational and reputational resources in the governance of top-down asylum seekers’ reception in Italian rural areas. Territory, Politics, Governance, 10(3), 407-425. https://doi.org/10.1080/21622671.2021.1995479

Caponio, T., y Jones-Correa, M. (2017). Theorising migration policy in multilevel states: the multilevel governance perspective. Journal of Ethnic and Migration Studies, 44(12), 1995-2010. https://doi.org/10.1080/1369183X.2017.1341705

Caponio, T., y Ponzo, I. (2022). Conclusion. Multilevel governance between centralisation and local agency. En T. Caponio, e I. Ponzo (Eds.), Coping with Migrants and Refugees Multilevel Governance across the EU (pp. 219-230). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003129950-10

Carta, C., Zardo, F., y Sguazzini, M. (2025). Beyond the Internal-External Policy Divide: How the EU Communicates on Migration. Geopolitics, 1-30. https://doi.org/10.1080/14650045.2025.2480375

Castles, S. (2017). Migration policies are problematic – because they are about migration. Ethnic and Racial Studies, 40(9), 1538-1543. https://doi.org/10.1080/01419870.2017.1308532

Comisión Europea [CE]. (2021). A long-term Vision for the EU's Rural Areas - Towards stronger, connected, resilient and prosperous rural areas by 2040. Brussels, COM/2021/345 final. European Commission. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:52021DC0345

Consejería de Presidencia Castilla y León (2024). Orden por la que se convoca el programa de ayudas «Pasaporte de vuelta». Boletín Oficial de Castilla y León, n.º 90, Disp. 009.

Comisionado del Gobierno para el Reto Demográfico [CRD] (2019). Estrategia Nacional frente al Reto Demográfico. Directrices generales. Ministerio de Política Territorial y Función Pública, Gobierno de España.

de Haas, H., Natter, K. y Vezzoli, S. (2018). Growing restrictiveness or changing selection? The nature and evolution of migration policies. International Migration Review, 52(2), 324-367. https://doi.org/10.1111/imre.12288

de Lima, P., Leach, B., Radford, D. y Arora-Jonsson, S. (2022) Editorial: The Well-being of International Migrants in Rural Areas: Bridging the Migration-Development Nexus. Frontiers in Sociology, 7, 1-5. https://doi.org/10.3389/fsoc.2022.870810

Delgado Wise, R., y Márquez Covarrubias, H. (2011). The Dialectic between Uneven Development and Forced Migration: Toward a Political Economy Framework. En T. Faist, M. Fauser, y P. Kivisto (Eds.), The Migration–Development Nexus: Transnational Perspective (pp. 57-82). Palgrave Macmillan.

Delgado Wise, R., Márquez Covarrubias, H., y Puentes, R. (2013). Reframing the Debate on Migration, Development and Human Rights: Migration, Development, and Human Rights. Population, Space and Place, 19(4), 430-443. https://doi.org/10.1002/psp.1783

Domingo, A., Pinyol-Jiménez, G., y Bayona-i-Carrasco, J. (2023). La diversidad de orígenes entre lo urbano y lo rural: discurso, políticas y análisis demoespacial en España. Migraciones, 59, 1-25. https://doi.org/10.14422/mig.2023.023

Erdal, M. B., y Oeppen, C. (2017). Forced to leave? The discursive and analytical significance of describing migration as forced and voluntary. Journal of Ethnic and Migration Studies, 44(6), 981-998. https://doi.org/10.1080/1369183X.2017.1384149

Faist, T. (2008). Migrants as transnational development agents: An inquiry into the newest round of the migration–development nexus. Population, Space and Place, 14(1), 21-42. https://doi.org/10.1002/psp.471.

Federación Española de Municipios y Provincias [FEMP]. (2017). Listado de medidas para luchar contra la despoblación en España. Documento de Acción, Comisión de Despoblación.

Fernández-Suárez, B. (2018). ¿Quién gobierna? Políticas públicas e integración de inmigrantes en España. INAP y Tirant lo Blanch.

Frankenhaeuser, M., Noack, M., Bacchi, A., Keijzer, N., Klavert, H., y Knoll, A. (2013). Migration and development policies and practices: A mapping study of eleven European countries and the European Commission. ICMPD, ECDPM.

Giannetto, L., y van der Maarel, S. (2024). Invisibility and (dis)Integration: Examining the meaning of migrant inclusion in everyday lived experience in rural areas. Social Inclusion, 12, 7771. https://doi.org/10.17645/si.7771

King, R., y Collyer, M. (2016). Migration and Development Framework and Its Links to Integration. En B. Garcés-Mascareñas, y R. Penninx (Eds.), Integration Processes and Policies in Europe: Contexts, Levels and Actors (pp. 167-188).Springer International Publishing. https://doi.org/10.1007/978-3-319-21674-4_10

Kordel, S., Weidinger, T., y Jelen, I. (2018). Processes of Immigration in Rural Europe: The Status Quo, Implications and Development Strategies. Cambridge Scholars Publishing.

López-Sala, A. (2013). Managing uncertainty: Immigration policies in Spain during economic recession (2008–2011). Migraciones Internacionales, 7(2), 39-69. https://doi.org/10.17428/rmi.v7i25.694

Martins, J. R., y Davino, C. (2023). Local Migration Governance in European Shrinking Areas: a German and an Italian Case. Journal of International Migration and Integration, 24(5), 863-888. https://doi.org/10.1007/s12134-023-01029-5

McAreavey, R., y Argent, N. (2018). New immigration destinations (NID) unravelling the challenges and opportunities for migrants and for host communities. Journal of Rural Studies, 64, 148-152. https://doi.org/10.1016/j.jrurstud.2018.09.006

Miellet, S. (2021). Burden, benefit, gift or duty? Dutch mayors’ framing of the multilevel governance of asylum in rural localities and cities in Zeeland. Territory, Politics, Governance, 10(3), 426-444 https://doi.org/10.1080/21622671.2021.1999314

Ministerio de Transición Ecológica y Reto Demográfico (2021). Plan de Recuperación: 130 medidas ante el Reto Demográfico. Gobierno de España. https://www.miteco.gob.es/content/dam/miteco/images/es/plan_recuperacion_130_medidas_tcm30-528327.pdf

Moralli, M., Pachocka, M. y Leung, M.W. (2023). “Welcoming Spaces”: Migration and New Communities in Marginalised Regions. Journal of International Migration and Integration, 24(5), 823-838. https://doi.org/10.1007/s12134-023-01092-y

Natale, F., Kalantaryan, S., Scipioni, M., Alessandrini, A., y Pasa, A. (2019). Migration in EU Rural Areas (EUR 29779 EN). Publications Office of the European Union. https://doi.org/10.2760/544298

Neal, S. (2002). Rural landscapes, representations and racism: examining multicultural citizenship and policy-making in the English countryside. Ethnic and Racial Studies, 25(3), 442-461. https://doi.org/10.1080/01419870020036701c

Organización Internacional para las Migraciones [OIM] (2018). Situación de la población inmigrante en las zonas rurales españolas y su contribución al desarrollo rural. OIM-España.

Red Europea de Observación para el Desarrollo Territorial y la Cohesión [ESPON] (2017) Shrinking rural regions in Europe. Towards smart and innovative approaches to regional development challenges in depopulating rural regions. ESPON. https://archive.espon.eu/rural-shrinking

Pinyol-Jiménez, G. (2023). Personas migrantes en España. Una aproximación a las políticas de acogida [Documento de Trabajo n.º 224]. Laboratorio de alternativas.

Ponzo, I. (2020). How to turn rural Europe into a welcoming space for migrants. Istituto Affari Internazionali Commentaries, (20), 89.

Presidencia del Gobierno de España. (2021). Plan de Recuperación, transformación y resiliencia. Ministerio de Presidencia, Gobierno de España.

Roquer, S., y Blay, J. (2017). Evolución demográfica e inmigración extranjera en las zonas rurales españolas: del boom a la crisis. En J. D. Sempere Souvannavong, E. Cutillas Orgilés, y V. Gozálvez Pérez (Coords.), La población en España: 40 años de cambio (1975-2015) (pp. 157-180). Universidad de Alicante.

Rye, J. F., y O’Reilly, K. (2020). Introduction: International labour migration to Europe’s rural regions. En J. F. Rye, y K. O’Reilly (Eds.), International Labour Migration to Europe’s Rural Regions (pp. 1–18). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003022367-1

Sáez Pérez, L. A. (2021). Análisis de la Estrategia Nacional frente a la Despoblación en el Reto Demográfico en España. Ager, (33), 7-34. https://doi.org/10.4422/ager.2021.18

Sampedro, R. (2022). Género y repoblación rural. Mujeres autóctonas e inmigrantes en la España interior. Mediterráneo Económico, 35, 181-197.

Sampedro, R. y Camarero, L. (2016). Inmigrantes, estrategias familiares y arraigo: las lecciones de la crisis en las áreas rurales. Migraciones, 40, 3-31. https://doi.org/10.14422/mig.i40y2016.008

Sampedro, R. y Camarero, L. (2018). Foreign immigrants in depopulated rural areas: Local social services and the construction of welcoming communities. Social Inclusion, 6(3), 337-346. https://doi.org/10.17645/si.v6i3.1530

Sassen, S. (2014). Expulsions: Brutality and complexity in the global economy. Harvard University Press.

Schinkel, W. (2018). Against ‘immigrant integration’: for an end to neocolonial knowledge production. Comparative Migration Studies, 6, 31. https://doi.org/10.1186/s40878-018-0095-1

Scholten, P., y Penninx, R. (2016). The Multilevel Governance of Migration and Integration. En B. Garcés-Mascareñas, y R. Penninx (Eds), Integration Processes and Policies in Europe. IMISCOE Research Series, Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-319-21674-4_6

Schuerkens, U. (2005). Transnational Migrations and Social Transformations: A Theoretical Perspective. Current Sociology, 53(4), 535-553. https://doi.org/10.1177/0011392105052714

Secretaría de Estado de Migraciones (2019). Plan de Retorno a España. Ministerio de Trabajo, Seguridad Social y Migraciones, Gobierno de España.

Shortall, S. (2008). Are rural development programmes socially inclusive? Social inclusion, civic engagement, participation, and social capital: Exploring the differences. Journal of Rural Studies, 24(4), 450-457. https://doi.org/10.1016/j.jrurstud.2008.01.001

Shucksmith, M. (2018). Re-imagining the rural: From rural idyll to Good Countryside. Journal of Rural Studies, 59, 163-172. https://doi.org/10.1016/j.jrurstud.2016.07.019

Triandafyllidou, A. (2022). Decentering the Study of Migration Governance: A Radical View. Geopolitics, 27(3), 811-825. https://doi.org/10.1080/14650045.2020.1839052

Woods, M. (2018). Precarious rural cosmopolitanism: Negotiating globalization, migration and diversity in Irish small towns. Journal of Rural Studies, 64, 164-176. https://doi.org/10.1016/j.jrurstud.2018.03.014

Zoomers, A. (2023). Epilogue: Chicken or Egg? The Role of Newcomer Migrants in the Revitalization of ‘Left-Behind’ Areas. Journal of International Migration and Integration, 24(5), 1001-1011. https://doi.org/10.1007/s12134-023-01084-y

Publicado

2026-01-13

Cómo citar

Espiñeira, K., & Fernández-Suárez, B. (2026). Análisis multinivel de las agendas territoriales sobre migraciones y desarrollo en regiones periferizadas de España: ¿qué sucede ante un rural más diverso?. Revista Española De Sociología, 35(1), a286. https://doi.org/10.22325/fes/res.2026.286

Artículos similares

<< < 1 2 3 > >> 

También puede Iniciar una búsqueda de similitud avanzada para este artículo.