Geoarqueología y cronoestratigrafía del yacimiento aziliense del Pleistoceno superior de la cueva de Los Azules (Cangas de Onís, Asturias, España)

Autores/as

  • Jesús F. Jordá Pardo Departamento de Prehistoria y Arqueología, UNED, Madrid
  • David Álvarez-Alonso
  • María de Andrés-Herrero
  • Pilar Carral González
  • Aitor Hevia-Carrillo
  • José María Vázquez-Rodríguez

DOI:

https://doi.org/10.55407/rsge.117706

Palabras clave:

karst, norte de Iberia, prehistoria, procesos sedimentarios, radiocarbono

Resumen

La cueva de Los Azules (Contranquil, Cangas de Onís, Asturias) es una cavidad kárstica situada en la margen oeste del río Sella y desarrollada en las calizas cretácicas de la cobertera mesozoico-terciaria que surca de E a O la Cordillera Cantábrica (norte de la península ibérica). La cavidad contiene un importante registro sedimentario, arqueológico y paleontológico del Pleistoceno superior, con abundantes evidencias tecnológicas y restos faunísticos. El registro arqueológico contiene una amplia secuencia estratigráfica del Aziliense formada por catorce capas, que se estudian con metodología geoarqueológica. En este trabajo se analiza la secuencia litoestratigráfica aziliense y se presentan los datos de los análisis granulométricos, mineralógicos, edafológicos y radiométricos. El resultado de estos análisis permite interpretar con precisión tanto la litoestratigrafía del depósito como los procesos sedimentarios y diagenéticos responsables de su formación y posterior evolución. Las dataciones radiocarbónicas disponibles permiten situar claramente los niveles azilienses al final del Pleistoceno superior.

Biografía del autor/a

Jesús F. Jordá Pardo, Departamento de Prehistoria y Arqueología, UNED, Madrid

Dr. en Ciencias Geológicas nProfesor Contratado Doctor, Área de Prehistoria nLaboratorio de Estudios Paleolíticos nDepartamento de Prehistoria y Arqueología

Citas

Álvarez-Alonso, D, Hevia-Carrillo, A., Andrés-Herrero, M. de, Carbajo Usano, M., 2022. El Aziliense cantábrico y la continuidad cultural en la transición Pleistoceno superior/Holoceno. Sagvntvm (P.L.A.V.), 54: 9-26. https://doi.org/10.7203/SAGVNTVM.54.23690

Álvarez-Alonso, D., Hevia-Carrillo, A., Andrés-Herrero, M. de., Coya Aláez, L., Vázquez-Rodríguez, J. M., Arrizabalaga, A., Iriarte-Chiapusso, M. J., Jordá Pardo, J. F., Martínez-Villa, A., Sainz de los Terreros, J.Y., 2022a. La Cueva de Los Azules (Can¬gas de Onís, Asturias, España), 50 años después. En: Descendiendo el río Sella. Una (re)visión de la Arqueología Prehistórica del valle del Sella (Asturias, España) (J. Jordá Pardo, S. Martín-Jarque, R. Portero Hernández y E. Álvarez Fernández, eds.). UNED Asturias. Entemu, XIX: 335-360.

Álvarez-Alonso, D., Hevia-Carrillo, A., Andrés-Herrero, M. de, Vázquez-Rodríguez, J. M., Coya Aláez, L., 2025. Excavaciones en la cueva de Los Azules (Cangas de Onís) 2022-2024. Excavaciones Arqueológicas en Asturias 2021-2024, 10. Consejería de Cultura, Política Llingüística y Turismo - Gobiernu del Principaú d’Asturies, Oviedo.

Álvarez-Alonso, D, Hevia-Carrillo, A., Andrés-Herrero, M. de, Vázquez Rodríguez, J.M., Coya Alaez, L., Arrizabalaga, A., Iriarte Chiapusso, M.J., Jordá Pardo, J.F., 2022b. Nuevas investigaciones en la cueva de Los Azules (Cangas de Onís): campañas 2019-2020. Excavaciones Arqueológicas en Asturias 2017-2020, 9. Consejería de Cultura, Política Llingüística y Turismo - Gobiernu del Principaú d’Asturies, Oviedo, 115-120.

Álvarez-Fernández, E., Jordá Pardo, J.F., Arias, P., Bécares, J., Martín-Jarque, S., Portero, R., Teira, L., Douka, K., 2021. Radiocarbon dates for the Late Pleistocene and Early Holocene occupations of Cova Rosa (Ribadesella, Asturias, Spain). Radiocarbon, 63 (3), 20-05-2021: 1.05-1.072 https://doi.org/110.1017/RDC.2021.18

Álvarez-Fernández; E., Martín-Jarque, S., Rodrigo Portero, R., Vadillo Conesa, M., Martínez-Villa, A., Aparicio, M.T., Armenteros, I., Cerezo-Fernández, R., Domingo, R., García-Ibaibarriaga, N., González, F.J., Llorente, L., Rufa, A., Tarriño, A., Uzquiano, P., Pinto-Llona. A.C., 2022. La Cuevona de Avín (Avín, Asturias, North Spain): A new Late Pleistocene site in the lower valley of the River Güeña. Journal of Archaeological Science: Reports, 45: 10359. https://doi.org/10.1016/j.jasrep.2022.103591

Aura, J.E., Jordá, J.F., Montes, L., Utrilla, P., 2011. Human responses to Younger Dryas in the Ebro valley and Mediterranean watershed (Eastern Spain). Quaternary International, 242: 348-359. https://doi.org/10.1016/j.quaint.2011.01.023

Baena J., Jordá Pardo J. F., Carrión Santafe E., Torres Navas C., Carral Gonzalez P., Yravedra Sainz De Los Terreros, J., 2021. A road to nowhere? The non-transitional sequence at El Esquilleu (Cantabria, Spain). En: Palaeolithic of Northwest Iberia and beyond: multidisciplinary approaches to the analysis of Late Quaternary hunter-gatherer societies, (X.P. Rodríguez Álvarez, M. Otte, M., A. de Lombera-Hermida y R. Fábregas-Valcarce, Eds.). Comptes Rendus Palevol, 20 (16): 277-295. https://doi.org/10.5852/cr-palevol2021v20a16

Beta Analytic Receives ISO/IEC 17025:2017 Accreditation. Disponible en https://www.radiocarbon.com/iso-certified.htm [consultado 28/07/2025]

Björck, S., Walker, M.J.C., Cwynar, L.C., Johnsen, S., Knudsen, K.-L., Lowe, J.J., Wohlfarth, B., 1998. An event stratigraphy for the Last Termination in the north Atlantic based on the Greenland Ice Core record: a proposal by the INTIMATE group. Journal of Quaternary Science, 13: 283-292. https://doi.org/10.1016/j.quascirev.2007.09.016

Blott, S.J., 2010. GRADISTAT Version 8.0. A Grain Size Distribution and Statistics Package for the Analysis of Unconsolidated Sediments by Sieving or Laser Granulometer. Kenneth Pye Associates Ltd., Crowthorne Enterprise Centre, Old Wokingham Road, Crowthorne.

Blott, S.J., Pye, K., 2001. GRADISTAT: A grain size distribution and statistics package for the analysis of unconsolidated sediments. Earth Surface Processes and Landforms, 26: 1237-1248. https://doi.org/10.1002/esp.261

Brock, F., Higham, T.F.G., Ditchfield, P., Ramsey, C.B., 2010. Current pre-treatment methods for AMS radiocarbon dating at the Oxford Radiocarbon Accelerator Unit (ORAU). Radiocarbon, 52: 103-112. https://doi.org/10.1017/S0033822200045069

Chung, F.H., 1975. Quantitative interpretation of X-Ray diffraction patterns. III. Simultaneous determination of a set of reference intensities. Journal of Applied Crystallography, 8 (1): 17-19. https://doi.org/10.1107/S0021889875009454

De Waale, J., Gutiérrez, F., 2022. Karst Hydrogeology, Geomorphology and Caves. Wiley-Blackwell, Croydon, U.K. https://doi.org/10.1002/9781119605379

Díaz y Martínez, F., Martínez Faedo, L., 2012. Juan Antonio Fernández-Tresguerres en Los Azules. En: La construcción de la nueva Prehistoria en la Asturias del último franquismo (1967-1975). Ad Orientem: del final del Paleolítico en el norte de España a las primeras civilizaciones del Oriente Próximo (J. R. Muñiz, ed.). Ménsula Ediciones, Oviedo, 57-90.

Fernández-Tresguerres, J.A., 1976. Excavaciones en la Cue¬va de los Azules, Contranquil, Cangas de Onís (Asturias). Noticiario Arqueológico Hispano, 5: 77-84.

Fernández-Tresguerres Velasco J.A., 1980. El Aziliense en las Pro¬vincias de Asturias y Santander. Centro de Investigación y Museo de Altamira, Monografías nº 2. Ministerio de Cultura, Santander.

Fernández-Tresguerres, J.A., 1989. Thoughts on the Transition from the Magdalenian to the Azilian in Cantabria: Evidence from the Cueva de Los Azules, Asturias. En: The Mesolithic in Europe. Proceedings of the Third International Symposium, Edinburgh 1985 (C. Bonsall, ed.). John Donald Publishers Ltd., Edinburgh, 582-588.

Fernández-Tresguerres, J.A., 2004. El final del Paleolítico en los espacios cantábricos: El Aziliense. En: Las Sociedades del Paleolítico en la Región Cantábrica (M.A. Fano, coord.) (Kobie Serie Anejos, 8). Bizkaiko Foru Aldundia/Diputación Foral de Bizkaia, Bilbao: 309-336.

Fernández-Tresguerres, J.A., Junceda, F., 1992. Informe sobre las campañas de excavación realizadas en la cueva de los Azules entre 1986 y 1990. Excavaciones Arqueológicas en Asturias (1987-90), 2. Consejería de Educación, Cultura, Deportes y Juventud, Principado de Asturias, Oviedo, 89-94.

Fernández-Tresguerres, J.A., Junceda, F., 1995. Cueva de los Azules. 1991-1994. Excavaciones Arqueológicas en Asturias (1991-1994), 3. Consejería de Cultura, Principado de Asturias, Oviedo, 63-64.

Fernández-Tresguerres, J.A. Rodríguez Fernández, J.A., 1990. La Cueva de Los Azules (Cangas de Onís). Excavaciones Ar¬queológicas en Asturias (1983-1986), 1. Consejería de Educación, Cultura y Deportes, Principado de Asturias, Oviedo, 129-133.

García-Ramos, J.C., Gutiérrez Claverol, M., 1995. La cobertera mesozoico-terciaria. En: Geología de Asturias (C. Aramburu y F. Bastida, eds.). Ediciones Trea S.L., Gijón, 81-94.

Grootes, P.M., Stuiver, M., White, J.W.C., Johnsen, S.J. Jouzel, J., 1993. Comparison of oxygen isotope records from the GISP2 and GRIP Greenland ice cores. Nature, 366: 552-554. https://doi.org/10.1038/366552a0

Hevia-Carrillo, A., Álvarez-Alonso, D., Andrés Herrero, M. de., Jordá Pardo, J.F., 2019. El contexto cronocultural y paleoecológico de los últimos cazadores-recolectores cantábricos (Aziliense/Mesolítico). En: Paleoambiente y recursos bióticos del Pleistoceno superior cantábrico (N. García-Ibaibarriaga, X. Murelaga Bereikua, A. Suárez Bilbao, O.Suárez Hernando, coords.). Kobie anejos 18. Diputación Foral de Bizcaia, Bilbao, 169-180.

Hill, C.A., Forti, P., 1997. Cave Minerals of the World, 2nd Edition. National Speleological Society, Huntsville.

IGME (en línea). Mapa Geológico Continuo de España a escala 1/50.000. Disponible en http://info.igme.es/visorweb/ [consultado 28/07/2025]

Johnsen, S.J., Dahl-Jensen, D., Gundestrup, N., Steffensen, J.P., Clausen, H.B., Miller, H., Masson-Delmotte, V., Sveinbjšrndottir, A.E., White, J., 2001. Oxygen isotope and palaeotemperature records from six Greenland ice-core stations: Camp Century, Dye-3, GRIP, GISP2, Renland and NorthGRIP. Journal of Quaternary Science, 16 (4): 299-307. https://doi.org.10.1002/JQS.622

Jordá Pardo, J.F., Baena Preysler, J., Carral González, P., García-Guinea, J., Correcher Delgado, V., Yravedra Sainz de los Terreros, J., 2008. Procesos sedimentarios y diagenéticos en el registro arqueológico del yacimiento pleistoceno de la cueva de El Esquilleu (Picos de Europa, Norte de España). Cuaternario y Geomorfología, 22 (3-4): 31-46.

Jordá Pardo, J.F., Bécares, J., Portero, R., Martín-Jarque, S., Duarte, C., Iriarte Chiapusso, M.J., Palencia Ortas, A., Arias Cabal, P., Teira, L.C., Álvarez-Fernández, E., 2024. Retorno a dos viejos yacimientos del Pleistoceno superior y Holoceno inferior del valle del Sella. El Cierro (Fresnu) y Cova Rosa (Sardéu), Ribadesella, Asturias, campañas de 2017 y 2019. En: De las cuevas paleolíticas a los monasterios medievales. Trabajos en homenaje a la arqueóloga Gema E. Adán Álvarez (J.F. Jordá Pardo, R. Alonso Álvarez, A. Martínez-Villa, J. E. Aura Tortosa, E. Álvarez-Fernández, D. Álvarez-Alonso, eds.). UNED Asturias. Entemu XX: 131-167.

Jordá Pardo, J.F., Carral González, P., 2017. Estudio litoestratigráfico, sedimentológico y edafológico del registro del Pleistoceno superior de la Zona B de la cueva de Coímbre (Asturias, España). En: La cueva de Coímbre (Peñamellera Alta, Asturias), (D. Álvarez-Alonso, J. Yravedra Sainz de los Terreros, eds.), Fundación Masaveu, Oviedo, 170-185.

Jordá Pardo, J.F., Menéndez Fernández, M., Carral González, P., Quesada López, J.M., Wood, R., 2013. Geoarchaeology and Chronostratigraphy of the Middle-Upper Palaeolithic transition at the cave of La Güelga (Cangas de Onis, Asturias, Spain). En: Pleistocene foragers on the Iberian Peninsula: Their culture and environment. Festschrift in honour of Gerd - Christian Weniger for his sixtieth birthday, (A. Pastoors y B. Auffermann, Eds.). Wissenschaftliche Schriften des Neanderthal Museums, 7, Mettmann, 85-106.

Jordá Pardo, J.F., Carral González, P., Álvarez-Alonso, D., Arias, P., Bécares, J., Cubas, M., Martín-Jarque, S., Portero, R., Teira, L., Álvarez-Fernández, E., 2018. Al oeste del Sella. Geoarqueología y cronoestratigrafía del registro del Pleistoceno superior de la cueva de El Cierro (Fresnu, Ribadesella, Asturias, España). Boletín Geológico y Minero, 129 (1-2): 207-250. https://doi.org/10.21701/bolgeomin.129.1.009

Jordá Pardo, J.F., Álvarez-Alonso, D., Andrés-Herrero, M. de, Ballesteros, D., Carral, P., Hevia-Carrillo, A., Sanjurjo, J., Giralt, S., Jiménez-Sánchez, M., 2023. Geomorphology, Geoarchaeology, and Geochronology of the Upper Pleistocene Archaeological Site of El Olivo Cave (Llanera, Asturias, Northern Spain). Geosciences, 13 (10), 301, https://doi.org/10.3390/geosciences13100301

Letey, J., 1969. Measurement of contact angle, water drop penetration time and critical surface tensions. Proc. Symp. Water Rep. Soils. University of California, Riverside.

Martínez García, E., 1981. La geología y el relieve de Asturias. En: Enciclopedia Temática de Asturias (J. Cueto Alas, dir.), 10. Silverio Cañada Editor, Gijón, 57-136.

Martínez-Villa, A., 2022. Cien años de investigaciones en la cueva de la Lloseta (Ribadesella/Ribeseya, Asturias/Asturies, España). Revisión e identificación de los trabajos arqueológicos. Planteamiento y objetivos del nuevo proyecto. En: Descendiendo el río Sella. Una (re)visión de la Arqueología Prehistórica del valle del Sella (Asturias, España) (J. Jordá Pardo, S. Martín-Jarque, R. Portero Hernández y E. Álvarez Fernández, eds.). UNED Asturias. Entemu XIX: 267-301

Meese, D.A., Alley, R.B., Fiacco, R.J., Germani, M.S., Gow, A.J., Grootes, P.M., Illing, M., Mayewski, P.A., Morrison, M.C., Ram, M., Taylor, K.C., Yang, Q., Zielinski, G.A., 1994. Preliminary depth-agescale of the GISP2 ice core. Special CRREL Report 94-1, US.

Mestres, J.S., 1995. La datació per radiocarboni i el calibratge de les dates radiocabòniques. Objectius, problemes i aplicacions. Revista d’Arqueologia de Ponent, 5: 260-275.

Mestres, J.S. 2000. La datació per radiocarboni. Una visión actual. Tribuna d’Arqueologia, 1997-1998: 195-239.

Mestres, J.S. 2003. La química i la cronologia: la datació per radiocarboni. Revista de la Societat Catalana de Química 4: 11-25.

Mestres, J.S. 2008. El temps a la Prehistòria i el seu establiment a través de la datación per radiocarboni. Cypsela, 17: 11–21.

Munsell, A.H., 1981. A Color Notation: An Illustrated System Defining All Colors and Their Relations by Measured Scales for Hue, Value and Chroma, 14th ed. Munsell Color, Baltimore.

Navarro, D., Leyva, F., Villa, E., Granados, L., 1986. Mapa Geológico de España 1:50.000, hoja nº 31 (Ribadesella), segunda serie, primera edición. IGME, Madrid.

Oxford Radiocarbon Accelerator Unit. Disponible en https://c14.arch.ox.ac.uk/ [consultado 28/07/2025]

Pérez-Estaún, A. y Bea, F. (eds.) (2004): Macizo Ibérico.. En: Geología de España (Vera, J.A., ed.). Instituto Geológico y Minero de España, Madrid, 19-230.

Reimer, P.J., Austin, W.E.N., Bard, E., Bayliss, A., Blackwell, P.G. Bronk Ramsey, C.,Butzin, M., Cheng, H. Edwards, R.L., Friedrich, M., Grootes, P.M., Guilderson, T.G., Hajdas, I., Heaton, T.J., Hogg, A.G., Hughen, K.A., Kromer, B., Manning, S.W., Muscheler, R., Palmer, J.G., Pearson, C., van der Plicht, J., Reimer, R.W., Richards, D.A., Scott, E.M., Southon, J.R., Turney, T.S.R., Wacker, L., Adolphi, F., Büntgen, U., Capano, M., Fahrni, DS.M., Fogtmann-Schulz, A., Friedrich, R., Köhler, P.l., Kudsk, S., Miyake, F., Olsen, J., Reinig, F., Sakamoto, M., Sookdeo, SA., Talamo, S., 2020. The INTCAL20 Northern Hemisphere Radiocarbon Age Calibration Curve (0-55 Cal kBP). Radiocarbon, 62 (4): 725-757. https://doi.org/10.1017/RDC.2020.41

Schiffer, M.B., 1987. Formation Processes of the Archaeological Record. University of New Mexico Press, Albuquerque.

Straus, L.G., González Morales, M.R., 2010. The radiocarbon chronology of El Mirón Cave (Cantabria, Spain): new dates for the Initial Magdalenian occupations. Radiocarbon, 52 (1): 33-39. https://doi.org/10.1017/S003382220004501X

Svensson, A., Andersen, K.K., Bigler, M., Clausen, H.B., Dahl-Jensen, D., Davies, S.M., Johnsen, S.J., Muscheler, R., Parrenin, F., Rasmussen, S.O., Röthlisberger, R., Seierstad, I., Steffensen, J.P., Vinther, B.M., 2008. A 60 000 year Greenland stratigraphic ice core chronology. Climate of the Past, 4 (1): 47-57. https://doi.org/10.5194/cp-4-47-2008

Thomas, G.W., 1996. Soil pH and soil acidity. Methods of Soil Analysis, Part 3-Chemical Methods. Soil Science Society of America, Madison, 475-490. https://doi.org/10.2136/sssabookser5.3.c16

Udden, J.A., 1914. Mechanical composition of clastic sediments. Bulletin of the Geological Society of America, 25: 655-744. https://doi.org/10.1130/GSAB-25-655

Wang, Y.J., Cheng, H., Edwards, R.L., An, Z.S., Wu, J.Y., Shen, C.C., Dorale, J.A., 2001. A High-Resolution Absolute-Dated Late Pleistocene Monsoon Record from Hulu Cave, China. Science, 294 (5550): 2345-2348. https://www.science.org/doi/10.1126/science.1064618

Wentworth, C.K., 1922. A scale of grade and class terms for clastic sediments. Journal of Geology, 30: 377-392. https://doi.org/10.1086/622910

Wallis, M.G., Horne, D.J., 1992. Soil water repellency. Advances in Soil Science, 20: 91-146. https://doi.org/10.1007/978-1-4612-2930-8_2

Weninger, B., Jöris, O., 2008. A 14C age calibration curve for the last 60 ka: the Greenland-Hulu U/Th timescale and its impact on understanding the Middle to Upper Paleolithic transition in Western Eurasia. Journal of Human Evolution, 55: 772-781. https://doi.org/10.1016/j.jhevol.2008.08.017

Wood, W.R., Johnson, D.L., 1978. A survey of disturbance processes in archaeological site formation. Advances in Archaeological Method and Theory, 1, Academic Press, New York, 315-381. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-003101-6.50015-9

Descargas

Publicado

2025-12-18

Cómo citar

Jordá Pardo, J. F., Álvarez-Alonso, D., de Andrés-Herrero, M., Carral González, P., Hevia-Carrillo, A., & Vázquez-Rodríguez, J. M. (2025). Geoarqueología y cronoestratigrafía del yacimiento aziliense del Pleistoceno superior de la cueva de Los Azules (Cangas de Onís, Asturias, España). Revista De La Sociedad Geológica De España, 38(2), 63–82. https://doi.org/10.55407/rsge.117706

Número

Sección

Artículos